Over de componist: Bedřich Smetana

Bedřich Smetana werd geboren in Bohemen op 2 maart 1824. Typerend voor middenklasse-gezin uit die tijd speelde muziek zowel binnen als buitenshuis een belangrijke rol. School behoorde niet bepaald tot Smetana’s interesses, maar na een aantal omwegen (en scholen) kwam hij uiteindelijk op het Gymnasium in Pilsen terecht waar hij ook zijn eerste vrouw Kateřina Kolářová zou ontmoeten. Via háár moeder kwam hij in contact met Josef Proksch die een muziekinstituut in de stad runde. Kateřina kreeg pianoles van hem, Smetana ging compositielessen bij hem volgen. Hij componeerde daarvoor ook al wel: voornamelijk dans- en salonmuziek voor sociale gelegenheden. Niet alleen zijn lessen, maar vooral ook Prokosch’ sociale netwerk opende deuren voor Smetana. Via Prokosch en met een aanbeveling van de directeur van het Praagse conservatorium op zak kreeg hij in 1844 een baan als muziekdocent bij een gegoede familie. Dankzij Prokosch kwam Smetana ook in contact met Franz Liszt en Hector Berlioz, met eerst genoemde ontwikkelde hij later een vriendschap. In 1847 maakte hij zijn opleiding af en staakte zijn werkzaamheden als docent: hij wilde de wereld rondreizen en geld verdienen als pianovirtuoos maar had ook ambities als dirigent en kapelmeester. Na een tour door West-Bohemen kwam hij terug met een heel ander plan en opende zijn eigen piano instituut.

Politiek getinte muziek
Smetana’s composities van omstreeks 1848 reflecteren al enigszins de politieke spanningen die toentertijd bestonden: het Habsburgse Keizerrijk Oostenrijk werd bedreigd door revolutionaire bewegingen. Smetana droeg een aantal marsen aan zulke bewegingen op welke zijn eerste in Praag gepubliceerde werken zouden worden. In de jaren 1850 bleef hij voornamelijk in Praag werken aan zijn muzikale carrière. In 1854 bijvoorbeeld schreef hij zijn eerste en enige symfonie genaamd Triumf-Sinfonie, de première daarvan markeerde ook gelijk zijn debuut als dirigent. Het waren vooral polka’s “op de wijze van Chopin’s mazurka’s” en andere dansen die hij in deze periode componeerde. Daarnaast nam hij deel aan meerdere concerten ter ere van componisten zoals Beethoven en Mozart, waar zijn pianospel enorm werd gewaardeerd door critici. Ondanks zijn succes verhuisde Smetana in 1856 naar het Zweedse Göteborg om daar als muziekdocent te gaan werken. Dat kwam onder andere door het absolutisme dat in Bohemen volgde na de revoluties van 1847-48. Een brief naar zijn ouders verraadt echter ook een ander motief: hierin schrijft hij dat “Praag mij niet wilde erkennen, dus ik heb het verlaten.”

Naar Göteborg en weer terug
Het Zweedse klimaat deed een aanslag op Kateřina, met wie Smetana in 1849 was getrouwd. Ze overleed aan de gevolgen van tuberculose toen de twee onderweg waren naar Praag voor een kort weerzien, wat ze nog regelmatig deden. Dankzij deze tripjes van en naar Göteborg werd het contact met Franz Liszt intensiever, onderweg stopten ze wel eens in Weimar of Leipzig om hem te bezoeken. Eerder al hielp Liszt Smetana bijvoorbeeld een uitgever te vinden voor een van zijn werken, maar nu introduceerde hij hem ook aan zijn vriendenkring. Smetana woonde op zijn beurt veel concerten bij, waar hij veel inspiratie uit haalde. Zijn Richard III (gebaseerd op Shakespeare’s gelijknamige werk) bijvoorbeeld ontleende veel technieken aan Liszt’s symfonische gedichten. Toch begon Göteburg hem ook meer en meer tegen te staan, en uiteindelijk keerde hij in 1861 terug naar Praag. In 1862 gaf hij daar twee concerten als pianovirtuoos, maar begon ook te werken aan zijn eerste opera genaamd De Brandenburgers in de Bohemen. Doordat er een zogenaamde Nationale Herleving door de middenklasse vloeide, werd hij ook steeds actiever op sociaal en politiek gebied.  Men wilde een onafhankelijke Tsjechische natie vestigen in het Habsburgse rijk. Smetana, inmiddels al in de veertig, besloot daarom vanaf dat moment alleen nog maar Tsjechisch te spreken (Duits was zijn eerste taal). Opera werd ook een belangrijk instrument in deze beweging: aanhangers van het genre beweerden dat doordat wanneer werken in de Tsjechische taal werden gecomponeerd, ze ook toegankelijk werden voor iedereen. Opera werd het genre dat uiteindelijk een stempel zou drukken op Smetana’s carrière. De Brandenburgers in de Bohemen was de eerste van een reeks succesvolle nationalistisch getinte opera’s, welke hem ook een aanstelling als vaste dirigent bij het Provisionele Theater opleverde. De tweede was Prodaná nevěsta (De Verkochte Bruid). Aanvankelijk was deze opera geen succes, dat kwam pas later: de opera werd vooral gewaardeerd om zijn folklorische karakter. Tussen 1883 en 1983 is deze opera maarliefst 3000 keer uitgevoerd in het Praagse Nationale Theater. Tsjechische nationalistische thema’s bleven van grote invloed op al Smetana’s werken.

Tsjechische nationale held
Ten tijde van zijn zevende en achtste opera in 1874 werd Smetana deels doof en vertoonde symptomen van Syfilis. Hij nam ontslag bij het theater waar hij werkte als vaste dirigent en kreeg een pensioen van 1200 gulden, op voorwaarde dat zijn opera’s daar mochten worden blijven uitgevoerd zonder dat ze Smetana daar extra voor hoefden te betalen. In de Tsjechische muzikale en culturele wereld werd Smetana steeds meer gezien als het archetype componist van Tsjechische nationale muziek: wat eerst gezien werd als persoonlijke compositiestijl kwam door de thematiek van zijn werken steeds meer te staan voor een nationale stijl. Allerlei concerten werden ter ere van hem georganiseerd, maar zijn gezondheid ging steeds verder achteruit waardoor hij het banket ter gelegenheid van zijn zestigste verjaardag zelf niet kon bijwonen. Hij werd opgenomen in de Praagse psychiatrische kliniek waar hij op 12 mei 1884 stierf. Een aantal van zijn werken bleven onafgemaakt, maar de verheerlijking van Smetana als componist van oer-Tsjechische muziek ging ook na zijn dood onverstoord verder.

 

Bron: Grove Music Online