Ook in de kas is de liefde niet veilig – interview met het team van Jevgeni Onjegin

Winnaars Reisopera Concept Challenge maken intieme versie van Tsjaikovsky’s Jevgeni Onjegin

Ontwerper Dominique Wiesbauer en regisseur Kai Anne Schuhmacher

Ook in de kas is de liefde niet veilig

Hoe een ogenschijnlijk futiel voorval levenslange gevolgen kan hebben: dat laten regisseur Kai Anne Schumacher en vormgever Dominique Wiesbauer zien in hun pocketopera Jevgeni Onjegin. “Welke beslissing je ook neemt, je bent er zelf bij”.

Het is een banaal maar mooi voorbeeld. Een dag voor hun werkbezoek aan Enschede reisden Kai Anne Schumacher en Dominique Wiesbauer reisden vanuit Tirol naar Keulen. Om wat extra slaap te kunnen pakken besloten ze het tijdstip van vertrek een beetje uit te stellen. Prompt kwamen ze onderweg vast te zitten door een storm. Schumacher: “Dan kun je zeggen: waren we toch maar twee uur eerder vertrokken. Maar je weet gewoon niet hoe het dan was gelopen.”

 

 Vrouwen in middelpunt

In hun versie van Jevgeni Onjegin stellen Schumacher en Wiesbauer dat principe centraal:  hoe je door die ene, op het oog overzichtelijke afslag te nemen je leven een kant op kunt sturen die je niet hebt gewild. Van de geliefde opera van Tsjaikovski, gebaseerd op de gelijknamige roman in verzen van Poesjkin, maken de regisseur en de ontwerper een kameropera met de vrouwelijke hoofdpersonages in het middelpunt.

De überromantische maar niet bijster knappe Tatjana en haar oudere zuster Olga, die weet hoe ze haar beeldschone uiterlijk moet inzetten. Tatjana verliest haar hart aan de player Onjegin, maar die wijst haar af. Olga flirt met Onjegin, waardoor die het aan de stok krijgt met zijn beste vriend, de dichter Lenski. Hij daagt zijn handtastelijke vriend uit voor een duel, maar moet dat met de dood bekopen.

 

Enorm effect

Schumacher en Wiesbauer beginnen hun verhaal bij de begrafenis van Onjegin, waar de oude Olga en Tatjana herinneringen ophalen. Ze zijn nog steeds tegenpolen, zij het dat de rollen nu zijn omgedraaid. Voor de ongelukkige Olga viel er na Lenski’s dood weinig meer te flierefluiten, terwijl de wijze Tatjana tevreden is  met zichzelf en haar bestaan aan de zijde van de vorst Gremin, ook al is hij dan niet de liefde van haar leven. Terugblikkend laten de zusters de sleutelmomenten de revue passeren die hun levens bepaalden. “In wezen onbeduidende voorvallen met een enorm effect”, zegt regisseur Kai Anne Schumacher.

Neem de beroemde, lyrische brief-aria, waarin Tatjana Onjegin haar liefde verklaart. “Het is ook de stemming van dat moment. Voor hetzelfde geld had ze van die brief een prop gemaakt en ‘m nooit verstuurd.” Of de dans van Olga en Onjegin, die Lenski tot wanhoop drijft. Hij had het ook wat lichter kunnen opnemen, opperen ze: “Die twee hadden het leuk met elkaar, maar was er werkelijk aanleiding voor zijn jaloezie?” Telkens wanneer zich zo’n cruciaal moment voordoet laat Wiesbauer met behulp van video en andere speciale effecten de scène uiteenvallen. “Als een caleidoscoop, die steeds zichtbaar maakt hoeveel andere opties er ook nog waren geweest”.

 

Regie repetitie

Regisseur Kai Anne Schuhmacher in gesprek met solist Vincenzo Neri

 

 

 

 

 

 

 

 

Noodlot op de bühne

Zelfs wanneer je het libretto dicht laat zijn die momenten makkelijk te lokaliseren, stelt Schumacher bewonderend vast. “De noodlottigheid is in de muziek ongelooflijk sterk aanwezig.” Wiesbauer gebruikt een populaire Duitse uitdrukking: ”Je hoort het, wanneer het um die Wurst geht”. Dat effect buiten ze uit door een van de acht musici – die allemaal op het podium zitten – een rol te geven als ‘speelman’. “Met zijn viool is deze minstreel continu te zien en te horen. Als het vleesgeworden noodlot. Tegelijkertijd is de boodschap van zijn aanwezigheid dat het in een ander universum ook heel anders had kunnen aflopen.”

Nee, zegt Kai Anne Schumacher, ze zijn geen aanhangers van het idee dat de mens een hulpeloze speelbal van het lot is. “Veel dingen gebeuren nou eenmaal. Eén ding kan duizend zaken aan het rollen brengen. Maar soms gaat daar wel een keuze aan vooraf. Je beslissingen, daar ben je zelf bij.” En, benadrukt Wiesbauer: “Dat geldt ook voor de manier waarop je met de gevolgen omgaat.”

 

Haar tijd ver vooruit

Dat beide makers daarbij vooral naar de vrouwen kijken is omdat die hen nu eenmaal nader staan, zoals Schumacher nuchter constateert. En ook al stamt het materiaal uit een tijd waarin vrouwen een heel andere positie hadden dan nu, de afstand is zeker bij Tatjana verrassend klein, merkt ze op. “Het is eigenlijk heel feministisch, zoals Poesjkin haar gestalte heeft gegeven. Met haar sterke karakter is Tatjana haar tijd ver vooruit. Wanneer Onjegin haar later alsnog zijn liefde verklaart is haar eigenwaarde sterker dan haar liefde voor hem, of haar wens om haar echtgenoot trouw te blijven. Ze weet dat Onjegin niet van haar houdt zoals zij nog steeds van hem. Hij wil louter delen in haar glorie.”

Het lijkt niet van deze tijd, Tatjana’s standvastigheid. Maar, zet de regisseur daar tegenover: “Misschien ontbreekt het ons tegenwoordig juist een beetje aan dat consequent zijn. Wij hebben zoveel vrijheid, dat trouw blijven aan jezelf des te belangrijker is.” Zelf zijn ze allebei rond de dertig, en dat is “eigenlijk het eerste moment waarop je begint met terugblikken.” Helemaal wanneer je, zoals Dominique, net moeder bent geworden. Kai Anne: “Een nieuwe generatie! Dat verandert ook veel aan je perspectief.”

 

Kas als schuilplaats

Schumacher en Wiesbauer moeten het met de vier hoofdkarakters doen om hun punt te maken. In deze intieme pocketversie is letterlijk en figuurlijk geen ruimte voor de spiegel van de samenleving. Maar Wiesbauer heeft in de vormgeving wel een alternatief gevonden, door een kweekkas in een sneeuwlandschap te plaatsen: symbolisch voor de gegoede en beschermde positie van de hoofdrolspelers in het door armoede getekende oude Rusland. “Die kas is een schuilplek, een oase”, verduidelijkt de ontwerper. “De personages komen daarin tot leven, maar ook hun verleden wordt erop geprojecteerd.” Tot in de kleinste details, want, zegt de ontwerper: “Ik wil dat je dicht op de huid van de personages zit.”

Hoe ze zelf ooit ook op dit avontuur zullen terugkijken, voor nu zijn ze blij met de kans die de Reisopera hen als winnaars van de Concept Challenge biedt. “Het is belangrijk dat jonge makers zo kunnen laten zien wat ze in hun mars hebben. Als regisseur of vormgever kun je nu eenmaal niet aan audities meedoen.” Kai Anne nam het initiatief en vroeg Dominique.“Ze maakt prachtige dingen, ik wilde graag een keer met haar samenwerken.” De regisseur hoorde toevallig van de prijsvraag via twee vrienden die eerder bij de Reisopera hadden gewerkt. Over beslissende momenten gesproken. Lachend: “Eén van hen stuurde me een formulier. Anders had ik er niet van geweten.”

 

Ingrid Bosman, maart 2019

 

Terug naar de programmapagina Jevgeni Onjegin.