Deel 3: De opbouw van de opera

Smetana heeft overduidelijk de nodige zorg besteed aan de opbouw van Prodaná nevěsta. Operakomedies staan vaak bekend om hun onnavolgbare plotwendingen, maar Smetana weet het verhaal bijna logisch te doen lijken, terwijl hij toch voldoende spanning genereert door de verschillende stukjes informatie een voor een prijs te geven aan het publiek. Zo ontmoeten we aan het begin van de opera Jeník en Mařenka, het centrale liefdeskoppel. Hij vertelt haar dat hij de zoon is van een rijke vader, maar dat zijn stiefmoeder hem het huis uit gepest heeft. Als we in de volgende scène de ouders van Mařenka [in Bruid te Koop! heet zij Marshenka, red.] met de huwelijksmakelaar Kecal [Kezal] zien onderhandelen over een geschikte kandidaat voor hun dochter, wordt opgemerkt dat de rijke boer Mícha, bij wie de vader van Mařenka een schuld heeft, twee zoons heeft, van wie de oudste een nietsnut zou zijn. Dan weet het publiek al genoeg: dat is natuurlijk Jeník, de ‘nietsnut’ die in de vorige scène al heeft verteld hoe de vork echt in de steel zit. Als Jeník vervolgens Mařenka ‘verkoopt’, met de clausule dat alleen een zoon van Mícha met haar mag trouwen, wordt zijn meesterzet ook meteen duidelijk. Smetana geeft het publiek het prettige gevoel overzicht over een verhaal te hebben terwijl geen van de personages dat overzicht heeft, en juist in een komedie werkt dat erg goed.

Subtiele schetsen

Smetana weet daarbij een mooie balans te vinden tussen komische en serieuze elementen in zijn opera. Want een platte klucht is Prodaná nevěsta geenszins. De zorg die hij besteedt aan de opbouw van de opera vind je ook terug in de muzikale karakterisering van de personages. In het liefdesduet van Mařenka en Jeník aan het begin van de opera weet de componist de twee personages subtiel te schetsen en te scheiden. Jeníks muziek klinkt zelfverzekerd en optimistisch, zijn vocale lijn breed en expressief, terwijl Mařenka’s muziek voor het grootste deel bedrukt klinkt. Ze beantwoordt Jeníks uitingen van liefde maar met weinig enthousiasme. Hij is heilig overtuigd van de uiteindelijke gelukkige afloop, neemt muzikaal het initiatief en weet Mařenka zo in de loop van het duet steeds meer in zijn geestdrift mee te trekken en ervoor te zorgen dat ook zij steeds vuriger wordt. Het is het motief dat verwijst naar trouwe liefde uit deze beginscène die in de opera het vaakst zal terugkeren.

De muzikale contrasten tussen de twee geliefden zet Smetana ook aan het einde van de opera weer extra aan. Als Mařenka erachter komt dat Jeník haar kennelijk verkocht heeft, is haar irritatie overduidelijk, terwijl hij precies weet welk spel hij speelt en dat het gelukkige einde zo’n beetje gegarandeerd is. Smetana geeft hem in hun duet in de derde akte speelse polka-ritmes, terwijl Mařenka’s ergernis weerspiegeld wordt door haar snelle tempo’s en een puntige vocale lijn, die ook nog eens grote sprongen maakt, tot een hoge C aan toe. En Smetana is niet bang om echte tragiek in zijn opera toe te laten: Mařenka’s grote aria in de derde akte, waarin zij zingt over haar vervlogen liefdesdroom, is bijzonder ontroerend. Bovendien houdt Smetana het komische element in de opera perfect in de hand. De twee duidelijk komische figuren in de opera, huwelijksmakelaar Kecal en Mícha’s jongste zoon Vašek, treden vrijwel nooit in dezelfde scènes op, maar worden steeds gekoppeld aan meer serieuze personages. De pompeuze Kecal is een typische komische bas in de grote Rossini-traditie, met actieve en ritmische muziek, inclusief snelle tongbrekers. Hij is opschepperig, vol van zichzelf en verliefd op zijn eigen stem: niet zelden is hij buitengewoon lang van stof. Het is iemand met een zonnige en vastberaden kijk op het leven; nergens in de opera duikt zijn muziek in mineur. Vašek is een onvolwassen jongeling, niet in staat om onafhankelijke beslissingen te nemen en geneigd tot sterke emoties; Smetana laat zijn muziek simpel en naïef klinken. Vašek is bovendien een stotteraar, wat de componist weergaloos in zijn muziek verwerkt.

Spot en mededogen

Hoe goed de tegenstelling tussen de komische en serieuze elementen werken in de opera zie je bijvoorbeeld in de tweede akte. Mařenka, die niet herkend wordt, probeert Vašek angst in te boezemen zodat hij afziet van een huwelijk, terwijl in de volgende scène huwelijksmakelaar Kecal Jeník probeert af te kopen om datzelfde huwelijk van Mařenka en Vašek mogelijk te maken. Een stotteraria van Vašek vormt de aftrap voor de scène als geheel, waarin Smetana vooral de ironie van Mařenka heerlijk in muziek weet te vangen. Maar het gaat verder dan dat: in de loop van het duet lijken Mařenka en Vašek steeds muzikaal steeds meer op een lijn te gaan zitten en neemt haar spottende houding af. Ziet zij langzaam in dat ook Vašek maar een mens is, dat recht heeft op begrip en mededogen? Het duet van Kecal en Jeník dient als directe tegenhanger. Eigenlijk verloopt het volgens dezelfde lijnen: een van de personages heeft meer informatie dan de ander, en gebruikt dat in zijn voordeel. Jeník heeft alle kaarten in handen en weet Kecal mooi om de tuin te leiden en zijn gespeelde luchtigheid contrasteert prachtig met de opgewonden huwelijksmakelaar die alles uit de kast moet halen om zijn deal te sluiten. Als hij zijn laatste meesterzet doet, en de clausule laat opnemen dat alleen een zoon van Mícha met Mařenka mag trouwen, verandert de muziek van toon: Jeník klinkt hier superieur en kalm, omdat hij precies weet wat hij hier bereikt. En mocht er al enige twijfel zijn ontstaan over de beweegredenen van Jeník tijdens zijn duet met Kecal, de erop volgende aria neemt die helemaal weg: een gepassioneerde uiting van zijn liefde voor Mařenka, waarin Smetana elk spoortje van ironie achterwege laat.

Smetana’s opera mag dan een nationaal monument zijn, het is in de eerste en laatste plaats ook een vertederende pastorale vol heerlijke muziek. Smetana treedt met Prodaná nevěsta in de voetsporen van Mozart met een sprankelende operakomedie vol licht en schaduw waarin hij de wereld van zijn personages beziet met humor en mededogen.

 

Lees meer over componist Bedřich Smetana in deel één en over de eerste opvoering van Prodaná nevěsta in deel twee.

 

Benjamin Rous, maart 2020