Deel 2: De première van Prodaná nevěsta

De première van Prodaná nevěsta op 30 mei 1866 was allesbehalve een succes. Het theater was nauwelijks gevuld, en het aanwezige publiek kon maar weinig enthousiasme opbrengen voor de opera. De timing van de première was misschien wat ongelukkig: die viel op een nationale feestdag, waardoor veel mensen de stad hadden verlaten. Het was ook nog eens ongewoon warm voor de tijd van het jaar, wat het vooruitzicht van een lange avond in een bloedheet theater ongetwijfeld weinig aantrekkelijk maakte. Bovendien waren de spanningen tussen het koninkrijk Pruisen en Oostenrijk in de periode vóór de première danig opgelopen. Oorlog hing in de lucht, en die onrustige atmosfeer liet zich wellicht moeilijk rijmen met een luchthartige komedie waarin geen vuiltje aan de lucht was.

Zijn tijd vooruit
Maar Smetana was met zijn operakomedie misschien ook zijn tijd vooruit. Men begreep niet wat hij met deze opera wilde bereiken. Na het serieuze, historische verhaal van De Brandenburgers in Bohemen was dit iets volkomen anders. Een dorpsjongen die zijn liefje ‘verkoopt’, maar in het huwelijkscontract een clausule laat opnemen waardoor hij haar aan het einde van de rit alsnog als echtgenote kan claimen én daarbij zowel een grote som geld krijgt en de schulden van haar ouders kwijt laat schelden. Voor het premièrepubliek van de opera, dat vooral bestond uit mensen uit de middenklasse, was de plot van de opera te naïef, te rustiek; zij waren gewend aristocratische personages op het toneel te zien. Prodaná nevěsta was dan ook een van de eerste Tsjechische opera’s waarin de personages doorsneemensen van het platteland waren. Juist daarin dacht Smetana het ‘nationale karakter’ van de opera te vangen.

Kennelijk was ook Smetana zelf na de première nog niet helemaal tevreden met de opera, want de daaropvolgende jaren zou hij eraan blijven schaven. Pas in de vijfde en laatste versie, die in 1870 in première ging, kreeg de opera zijn definitieve vorm en groeide uit tot de meest geliefde opera van het land. Ondanks het feit dat Smetana de muzikale uitgangspunten van Liszt en de zijnen aanhing, kreeg Prodaná nevěsta de traditionele vorm van een nummeropera. Aanvankelijk was het werk in twee aktes, maar in de latere versies maakte Smetana daar drie aktes van door de eerste akte in tweeën te delen. In de eerste versie werden de muzikale nummers verbonden door gesproken dialogen, in navolging van de Franse opéra comique en het Duitse Singspiel. In de laatste versie van de opera verving Smetana de dialogen door gezongen recitatieven.

Tsjechische dansen
Ook de volksdansen, die nu zo’n essentieel kenmerk van de opera vormen, zaten nog niet in de eerste versie. Kennelijk voelde Smetana de behoefte om het volkse aspect van de opera in de latere versies extra te benadrukken. Toch gebruikte hij daarvoor nauwelijks authentieke volksmuziek. In elke akte van de opera zit een traditionele Tsjechische dansvorm: de polka in de finale van de eerste akte, de furiant aan het begin van de tweede akte en de skočná in het optreden van de groep komedianten in de derde akte. Van die drie is eigenlijk alleen de furiant gebaseerd op een bestaande volksmelodie, de rest is door Smetana zelf bedacht. De componist toonde hiermee zijn gave om traditioneel klinkende dansen te schrijven die de opera een authentieke sfeer geven zonder echt authentiek materiaal te gebruiken. De dansen en de nauw met die dansen verbonden koorscènes vormen een rode draad door de hele opera, een verbindend muzikaal raamwerk dat de individuele scènes omlijst en kleurt. Het geeft de opera, ondanks de opzet als een nummeropera, een gevoel van eenheid. Dat wordt nog eens versterkt doordat bepaalde muzikale motieven terugkomen in de loop van de opera. Niet zozeer als Leitmotiven à la Wagner, maar meer als herinneringsmotieven; muziek die eerdere situaties in herinnering roept en zo extra emotionele impact geeft aan latere scènes.

Een bruid die zich overal thuisvoelt
Zo weet Smetana het publiek keer op keer met subtiele muzikale vondsten en onweerstaanbare melodieën te onderhouden. Dat Nederland het zo lang zonder de opera heeft moeten doen is daarom extra spijtig. Want ook al is ze vooral in Tsjechië immens populair, deze Bruid blijkt prima te kunnen reizen en zich in andere landen thuis te voelen. In de gangbare Duitse vertaling van de opera, Die verkaufte Braut, heb je bijvoorbeeld nergens het gevoel naar een oer-Tsjechische opera te luisteren die in vertaling al zijn betekenis heeft verloren. Zelfs de typisch Tsjechische dansen nemen in een andere nationale context ook gemakkelijk een andere gedaante aan; hier roepen de dansen vooral de dorpse plaats van handeling op, het eenvoudige en luchtige leven op het platteland.

Smetana’s opera mag dan een nationaal monument zijn, het is in de eerste en laatste plaats ook een vertederende pastorale vol heerlijke muziek. Smetana treedt met Prodaná nevěsta in de voetsporen van Mozart met een sprankelende operakomedie vol licht en schaduw waarin hij de wereld van zijn personages beziet met humor en mededogen.

Lees meer over componist Bedřich Smetana in deel één en meer over de opbouw van de opera zelf in deel drie.

 

Benjamin Rous, maart 2020